Tarih

Şırnak ili tarihsel olarak çok eski bir geçmişe sahiptir. Şırnak ili Katip Çelebi’nin 17. yüzyılda yazdığı “Seyahatname” ve tarihi rivayetlere göre Nuh Tufanı öncesine dayanır. Bu rivayetlere göre Cizre, tufandan sonra ikinci kez Hz. Nuh (AS) ve oğulları tarafından inşa edilirken Cizre’nin kızgın sıcağından korunmak için, Şırnak yazlık ve yaylak olarak inşa edilmiştir.

Şırnak, Nuh’un Gemisi kalıntılarının olduğu öne sürülen Cudi Dağı’nın Kuzeyinde Şehr-i Nuh adıyla kurulmuş, önceleri Şerneh, daha sonraki yıllarda ise Şırnak adını almıştır. Şırnak ili tarihte bir çok önemli devletin başkentini kendi topraklarında barındırmıştır. Birinci Babil devletinin başkenti BABİL(Kebeli Köyü) Cizre sınırları içindedir. Aynı zamanda Guti (GUDİ) imparatorluğunun başkenti olan BAJARKARD Silopi ilçesi topraklarındadır.

Şırnak; Guti, Babil, Med, Asur, Pers, Sasani, Emevi, Abbasi, Selçuklular ve Osmanlılar dönemlerinde Cizre’ye bağlı bir yerleşim birimi idi. 1913 yılında ilçe olmuş ve Siirt iline bağlanmıştır. Bu konumu 1990 yılına kadar sürmüştür. 18.05.1990 tarih ve 20522 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan 16.05.1990 tarih ve 3647 sayılı yasa ile il statüsüne kavuşmuştur. İle bağlı altı ilçe bulunmaktadır. Bu ilçeler Beytüşşebap, Cizre, Güçlükonak, İdil, Silopi ve Uludere’dir.

İle bağlı altı ilçenin tarihleri geçmişlerine ilişkin bilgi aşağıda verilmiştir.

Beytüşşebap ilçesi; ilçe oldukça eski bir yerleşim birimidir. Beytüşşebap, Beyt ve Şebap kelimelerinden elde edilmiş Arapça bir birleşik isimdir. Gençlerin evi anlamındadır. Beytüşşebap tarihi eskilere dayanır. TA’NİN Dağlarından M.Ö.1000-7000 yılları arasında Neolitik dönemlere ait kayalara kazınmış resim ve kompozisyonların bulunması, ilçede 12.000 yıl öncesi insanların yaşadığı ve yerleşik bir düzenlerinin olduğunu gösterir.Tarihi süreç içerisinde ilçeye sırasıyla, Hurriler, Mittaniler, Asurlular ve Urartular egemen olmuşlardır. İlçe, 1054 yılında Selçukluların, 1514 yılında ise Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altına girmiştir. 1855 yılında Erzurum, 1865 yılında Van İline bağlanmıştır. 1887 yılında İlçe olan Beytüşşebap, 1926 yılında Siirt, 1936 yılında Hakkari ve 16.05.1990 tarih ve 3647 sayılı yasa ile Şırnak İline bağlanmıştır.

Cizre ilçesi; Cizre M.Ö.4000 yıllarından itibaren Gerzubakarta adıyla Guti devleti hakimiyeti altındadır. Gutiler döneminde ilk Cizre suru yapılmıştır. Cizre M.Ö.1894 yılında l.Babil Devleti yönetimine girmiştir. Babil Cizre’ye 22 Km mesafededir.

Cizre M.Ö.1595 yılında Babil egemenliğinden Arap egemenliğine geçmiştir. Daha sonra Asurlular, Medler, Persler, Sasaniler, Artuklular, Eyyubbiler, Abbasiler, Selçuklular, Moğollar ve 1627 yılından itibaren de Osmanlı Devleti hakimiyeti altına girmiştir.

Cizre beyliği önceleri Diyarbakır Sancak Beyliğine bağlı iken 1841 yılında Musul’a bağlanmıştır. Milli mücadele döneminde büyük başarılar gösteren Cizre’ye Fransızlar gelip şehri savaşsız teslim almak istemişlerse de, halkın direnişi ve silahlanmayı görerek işgalden vazgeçmişlerdir.

İslamiyet’in Cizre’ye girmesi ile birlikte şehre yarımada anlamına gelen Cezire adı verilmiş, Cumhuriyet döneminde ise küçük bir düzeltmeyle Cizre olarak değiştirilmiştir. Önceleri Mardin iline bağlı bir yerleşim birimi iken 16.05.1990 tarih ve 3647 sayılı yasa ile Şırnak iline bağlanmıştır.

Güçlükonak ilçesi; ilçe daha önce Siirt ilinin Eruh ilçesine bağlı bir köy iken, 09.05.1990 tarih ve 3644 sayılı kanunla ilçe olmuştur. 16.05.1990 tarih ve 3647 sayılı kanun ile idari bağlılığı değiştirilmiş ve Şırnak iline bağlanmıştır.

İdil İlçesinin milattan önceki adının Zarih olduğu söylenir. Zapdey adında bir süryaninin ilçeye hizmetlerinden dolayı da İdil’e, Beyt-Zaptdey (Zapdey’in evi) adı verildiği dolaşan rivayetler arasındadır. Milattan sonra(300-400) yıllarında Farslar burayı istila ettiler. Farslar döneminde buraya (Hazak) ismini vermişlerdir. Hazak farsça bir kelime olup, mert ve cesur anlamındadır.

İdil’de 1393 – 1491 döneminde Türkmenlerin büyük ölçüde nüfuz ettikleri ve 1387 yılında Timur’ un istila ettiği bilinmektedir. Timur’un ölümü ile Karakoyunlu devletinin eline geçen İdil, o günden sonra Türklerin hakimiyeti altına geçmiştir. 1924 yılına kadar köy olan İdil, bu tarihten itibaren Cizre ilçesine bağlı bir bucak, 1937 yılında ise Mardin iline bağlı ilçe olmuştur.

İdil, 18.05.1990 tarih ve 20522 Resmi Gazetede yayınlanan 16.05.1990 tarih ve 3647 sayılı kanunla Şırnak İline bağlanmıştır.

Silopi İlçesi de, M.Ö. çeşitli kavimlerin yaşadıkları bir yerleşim birimidir. Bu durum ilçenin çevresinde bulunan tarihi eserlerden anlaşılmaktadır. Asurlular ve Roma İmparatorluğunun yönetiminde uzun yıllar kaldıktan sonra Selçukluların yönetimine geçmiştir. Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi sırasında Cizre İlçesi ile birlikte Osmanlı İmparatorluğuna bağlanmıştır. 16.05.1990 tarih ve 3647 sayılı kanunla Şırnak İline bağlanmıştır.

Uludere İlçesinin tarihi, millattan önceki yıllara dayanır. Tarihin seyri içinde Urartular Medler, Persler, Romalılar, Arsaklılar ve Sasanilerin egemenliğine girmiştir. 1054 yılından itibaren Türkmenlerin tarih sahnesine çıktığı bilinmektedir. 1142’de İmadettin Zenginin ve 1260 yılında Hulagu’nun Hakkari yöresini ele geçirmesini izleyen yılların kargaşalığı, yöre beylerinin 1349’da Karakoyunlulara bağlanmayı kabul etmeleri ile durur. 1386’da Timur ve 1502’den itibaren Safevi hakimiyeti altında yaşayan Uludere, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı İmparatorluğuna bağlanarak bütün il beyleri gibi içişlerinde serbest bırakılır. Aşiret Beyleri kendi egemenlik haklarını korumak, Osmanlı toprak sisteminin dışında bir sistemle yönetilmek ve seferlere asker yollamak şartıyla İmparatorluğun egemenliğinde Cumhuriyete kadar kalmışlardır.

Cumhuriyetin ilanından sonra bucak haline getirilerek Beytüşşebap İlçesine bağlanan Uludere, 27.06.1957 tarihinde yürürlüğe giren 7033 Sayılı Kanunla ilçe haline getirilmiştir. 16.05.1990 tarihinde çıkarılan 3647 Sayılı Kanunla yeni kurulan Şırnak iline bağlanmıştır.

Coğrafya

Şırnak ili 37°31 kuzey enlemleri ve 42°28 doğu boylamları arasında yer almaktadır. Yüzölçümü 7.172 Km2 , ortalama 1.400 metre rakımı ile deniz seviyesinden oldukça yüksek olan Şırnak ili topraklarının batı kesimi, yüzölçümünün ¾’ü Güneydoğu Anadolu Bölgesinin Dicle Bölümünde yer alırken; geri kalan yüzölçümünün ¼’ü ise Doğu Anadolu Bölgesi içinde kalır.

İl batıda Mardin, kuzeyde Siirt, kuzeydoğuda Hakkari illeri ile güneyde Irak ve Suriye Devletleriyle çevrilidir.

a) Topoğrafik Yapısı

Şırnak ilinin batı ve güney kesimindeki bazı düzlükler dışında, büyük bölümü akarsular tarafından derince yarılmış platolar halindedir. Bu coğrafi yapı içerisinde 2 agro-ekolojik alt bölge bulunmaktadır. Birinci agro-ekolojik alt bölge, rakımı 300-400 metre arasındaki geniş ovaların yer aldığı Cizre, Silopi ve İdil İlçelerini; ikinci agro-ekolojik alt bölge ise rakımı 1000 metre ve üzerindeki engebeli, sarp yamaçlar ve yüksek dağların yer aldığı, tarım alanın az, buna karşılık orman ve meraların geniş çapta bulunduğu Merkez, Beytüşşebap, Güçlükonak ve Uludere İlçelerini kapsamaktadır.

Şırnak İlinin Başlıca Akarsuları

Dağlık kesimlerde Güneydoğu Toroslar sistemine bağlı yüksek kütleler vardır. İlin önemli dağları; Cudi, Gabar, Namaz ve Altın Dağlarıdır. Cizre, Silopi ve İdil İlçeleri geniş düzlükler halindedir. İlin en önemli akarsuyu Kızılsu, Hezil ve Habur Çaylarının beslediği Dicle Nehridir.

b) İklimi

Şırnak ilinin iklimini belirlerken ili, bulunduğu bölgelere göre değerlendirmek gerekir.

1-İlin Doğu Anadolu Bölgesinde kalan Şırnak Merkez, Beytüşşebap ve Uludere ilçelerinde kışlar serttir. Kuzeyden gelen soğuk havalar kışın bu yörenin sert ve karlı geçmesine neden olur. Karla örtülü gün sayısı güney bölgesine göre daha fazladır.

2-İlin Güneydoğu Anadolu Bölgesi içinde kalan Cizre, İdil, Güçlükonak ve Silopi İlçelerinde kışlar daha ılık fakat yazlar ise aşırı sıcaktır.

İlde Doğu Anadolu ikliminin birbirine karşıt iki hava kütlesi etkisini göstermektedir. Bunlardan birisi, bölgeyi özellikle kış aylarında etkisi altında bulunduran, buna karşılık yaz aylarında kuzeye çekilen soğuk kuru hava kütlesidir.

Şırnak’ta yıllık yağış ortalaması 633 mm3 civarındadır.

c) Bitki Örtüsü

Şırnak’ta bitki örtüsü iklim özelliğine bağlı olarak değişiklikler göstermektedir.

İklimin karasal olması doğal bitki örtüsü üzerinde etkili olmuştur. Mevsim içindeki yağışların az olması, doğal bitki örtüsünün bozkır olmasına neden olmuştur. Dağlık alanda yer alan ormanlar seyrek niteliktedir. Ormanaltı bitki örtüsünü kurakçıl bitkilerin oluşturduğu bu bölgedeki başlıca ağaç türü meşedir. Özellikle Beytüşşebap ve Uludere civarında bulunan dağların yüksek yerlerinde alpin çayırları bulunur.

d)Nüfus

Şırnak İlinin 2000 yılındaki nüfusu 353.197, 1990-2000 dönemindeki yıllık nüfus artış hızı ‰29.9’dur. İle bağlı bulunan 6 ilçeden Cizre ilçesi 82.042 nüfusu ile en az nüfusa, Güçlükonak ilçesi ise 10.300 nüfusu ile en az nüfusa sahip olan ilçesidir. İlin yıllık nüfus artış hızı en yüksek olan ilçesi ‰47.1 ile Silopi iken, en az olan ilçesi ‰ -22.3 ile Güçlükonak’tır. Şırnak il merkezinin şehir nüfus artış hızı ‰74.4 tür. Şırnak iline bağlı ilçelerin şehir nüfusları incelendiğinde, şehir nüfusu en fazla olan Çizre ilçesi, en az olan ilçenin ise Güçlükonak ilçesi olduğu görülür. Şırnak İlinde İlçelere Göre Şehir - Köy Nüfusu ve Yıllık Nüfus Artış Hızı   1990 Genel Nüfus Sonuçları 2000 Genel Nüfus Sayımı Sonuçları Yıllık Nüfus Artış Hızı İlçenin Adı Şehir Köy Top. Şehir Köy Top. Şehir Köy Top. Merkez 25.059 22.095 47.154 52.743 17.110 69.853 74.40 -25.56 39.29 Beytüşşebap 4.253 18.156 22.409 6.633 14.026 20.659 44.43 -2.62 10.22 Cizre 50.023 13.603 63.626 69.591 12.451 82.042 33.01 -8.85 25.41 Güçlükonak 3.305 9.573 12.878 4.111 6.189 10.300 21.82 -43.61 -22.33 İdil 12.905 31.159 44.064 19.123 40.870 59.993 39.32 27.12 30.85 Silopi 23.430 23.516 46.946 51.199 23.993 75.192 78.15 2.01 47.09 Uludere 6.289 18.640 24.929 7.928 27.230 35.158 23.15 19.53 20.34 Genel Toplam 125.264 136.742 262.006 211.328 141.869 353.197 52.28 3.68 29.86 Nüfus yoğunluğu olarak bilinen bir kilometrekareye düşen kişi sayısı, il genelinde 49 ve il merkezinde 37 iken ilçelere göre 12 ile 175 arasında değişmektedir. Yüzölçümü büyüklüğü açısında ilk sırada yer alan Beytüşşebap ilçesinde nüfus yoğunluğu 12, yüzölçümü en küçük olan Güçlükonak ilçesinde nüfus yoğunluğu 24 kişidir. 1- Nüfus Artış Hızı Ve Değerlendirmesi Şırnak’ta nüfus artış oranı; köylerde ‰ 3.68, kentlerde ‰ 52.28 toplamda ise ‰ 29.86 olmuştur. Şırnak’ta nüfus artışının en büyük nedeni doğum oranının Türkiye ortalamasının üstünde olmasıdır. Toplumun gelişmişlik düzeyini yansıtan önemli göstergelerden biri bebek ölüm hızıdır. Şırnak ilinde doğan her 1000 bebekten 51’i bir yaşını doldurmadan ölmüştür. Silopi ve Cizre ilçelerinin nüfus artış oranının yüksek olmasının nedeni, Habur Hudut Kapısında iş olanaklarından faydalanmak amacıyla İl içinden ve dışından bu ilçelere göç olmasından kaynaklanmaktadır. 2- Göç Durumu Ve Nüfusa Etkisi Şırnak nüfusunun gelişme hızındaki değişmeler, doğurganlık düzeyi ve göç olgusu gibi iki temel etkene bağlıdır. Şırnak ilinde 1990 yılında doğurgan çağdaki her 1000 kadına 977 çocuk düşerken, 2000 yılında ise her 1000 kadına 950 çocuk düşmektedir. Nüfusun ülke genelindekini aşan bir hızla büyümesinin başlıca nedeni İldeki doğurganlığın Türkiye ortalamasının çok üzerinde olmasıdır. İlde, tarımsal ve hayvansal ürünlerden elde edilen katma değerin düşük olması ayrıca sanayileşmenin gerçekleşememesi, milli gelirden alınan payın çok az olması ve güvenlik gibi nedenlerle, özellikle kırsal kesimden ilçe merkezlerine ve diğer illere göç söz konusudur.

Sosyal DURUMU

Genel Bilgiler

İl’de konut tiplerini belirleyen temel faktör, bölgenin coğrafi konumundan kaynaklanan aşırı yaz sıcaklarıdır. Bu nedenle daha ziyade çatısız taş örmeli evler ağırlıktadır. Bununla birlikte, şehir merkezlerinde nüfus yoğunluğunun artması ve ekonomik durumun iyileşmesiyle beraber çok katlı modern binaların yapımında artış gözlenmektedir. Köylerde ise genelde yığma evler yapılmaktadır. Evlerde ısınmak için kışları odun ve kömür kullanılır.

İlin dışarıdan aldığı büyük göç ile nüfus yoğunluğu artmış ve ciddi bir konut sorununu da beraberinde getirmiştir. Nüfusun özellikle kırsal alanda dağınık yerleşim düzeninde olması hizmet götürmede maliyetleri yükseltmektedir.

Merkez İlçenin il olması, Cizre ve Silopi İlçeleri ise Habur Gümrük Kapısına giden karayolunun buralardan geçiyor olması sonucu dışarıdan aldıkları büyük göç ile birlikte nüfus yoğunlukları artmış, dolayısıyla ciddi bir konut sorununu da beraberinde getirmiştir. İdil, Uludere, Beytüşşebap ve Güçlükonak ilçelerinde ise konut ihtiyacı az miktarda bulunmaktadır.

Kentlerde genelde tek katlı çatısız evler yapılmakta iken son zamanlarda çok katlı binalar yapılmaya başlanmıştır. Özellikle dışardan gelen devlet memurlarının konut sorununu giderecek çalışmalara ağırlık verilmesi gerekmektedir.

Sosyal Yaşantı

İlimizin sosyal yaşantısının belirleyici faktörü aşiret sisteminin sonucu olan gelenek ve göreneklerdir. Ancak kırsal kesimden şehir merkezlerine olan göçler, ekonomik yapının değişmesi, iletişim ve eğitimin olumlu etkileri sonucu sosyal yapıda gözle görülür gelişmeler görülmektedir.

İş ve Çalışma Hayatı

İlimizde tarım ve hayvancılık iktisadi faaliyet kollarına göre çalışan nüfusun dağılımı bakımından ilk sırada yer almaktadır. Bunu ticaret ve hizmet sektöründeki faaliyetler takip etmektedir.

Son yıllarda Habur Sınır Kapısından yapılan sınır ticareti çalışma alanında önemli bir yer teşkil etmiştir.

2001 yılı itibariyle motorin ticareti ile iştigal eden 48,494 araç bulunmakta iken bunların %35-40 nı Şırnak İline kayıtlı araçlar oluşturmaktaydı. Söz konusu kamyoncu esnafı yanı sıra bu ticaretten endirekt olarak etkilenen tamirci, lastikçi, yedek parçacı ve diğer esnaflarda dikkate alındığında, bunların aile fertleri ile birlikte bölgede yaklaşık 1 Milyona yakın kişiyi ilgilendirmekteydi. Ancak söz konusu ticaret şimdilik durmuştur.

Sağlık

İlimizde 5 Devlet Hastanesi, 2 verem savaş dispanseri, 1 AÇS-AP merkezi, 32 sağlık ocağı ve 35 sağlık evi bulunmaktadır.

Şırnak Devlet Hastanesi; İl Merkezinde bulunması nedeni ile oldukça önem arz etmektedir. Uludere ve Beytüşşebap’tan hastalar buraya sevk edilmekte olup kadro ve ekipman yetersizliği nedeni ile tam olarak hizmet verememektedir.

Cizre Devlet Hastanesi; Cizre İlçesi yolların kesiştiği noktada bulunduğundan ve ilçe nüfusunun yoğunluğu nedeni ile başvuran hasta sayısı oldukça fazladır. Personel ve ekipman yetersizliği bu hastanemiz içinde söz konusudur.

Silopi Devlet Hastanesi; Uluslararası sınıra sahip olması nedeni ile bu İlçe’deki hastane değer kazanmaktadır. Hastanemiz, diğer hastanelerimiz gibi kadro ve ekipman bakımından yetersizdir.

İdil Devlet Hastanesi; En fazla yerleşim birimine sahip ilçe olması bakımından önemlidir. Hastanenin kadro ekipman ve fiziksel yetersizliği nedeni ile hastaların bir kısmı Mardin, Diyarbakır ve Batman İllerine gitmektedirler.

Beytüşşebap Devlet Hastanesi; 14 Mart 2004 tarihinde hizmete açılmıştır.

Sağlık Personeli Durumu